MARIA VAN AELST
- Linda Kleverlaan
- 2 dagen geleden
- 13 minuten om te lezen
EEN VROUW IN HET MANNENBOLWERK VAN DE VOC
Als het tijdschrift Quote 500 in de 17e eeuw zou hebben bestaan, zou diamanthandelaar Maria van Maria van Aelst in de top honderd hebben gestaan. Zij was een van de rijkste personen van de Republiek. Hoe ze dat voor elkaar kreeg is lastig te achterhalen. Er bestaan zo goed als geen bronnen meer over haar. Wel weten we dat ze schathemeltjerijk moet zijn geweest. Schrijfster Anneloes Timmerije geeft haar in de historische roman De mannen van Maria een stem.
Maria van Aelst (1607 – 1674) vertrok als achttienjarige samen met nog zes andere meisjes naar Batavia. De bedoeling was dat ze daar voor nageslacht zouden zorgen, witte kinderen wel te verstaan, en mee zouden bouwen aan een tweede Amsterdam bestuurd door een Hollandse elite. Voor Maria liep dat anders, kinderen kwamen er niet. Op haar 22e had ze twee huwelijken achter de rug en erfde ze een aanzienlijk vermogen. Daarmee zette ze haar diamantenhandel op.
De geschreven bronnen uit de VOC-tijd bestaan vooral uit juridische en kerkelijke documenten, VOC-archieven en soms ook persoonlijke bronnen, zoals boedelbeschrijvingen en brieven. Die laatste zijn er van Maria van Aelst niet gevonden. Uit de juridische bronnen blijkt dat vrouwen behoorlijk wat handelingsvrijheid hadden. Zo was testamentair vastgelegd dat een vrouw zelfstandig over het nagelaten vermogen kon beschikken. Of veel vrouwen daarmee gingen handelen is de vraag. Maria van Aelst deed het wel. Ze ging handelen in diamanten. Met alle risico’s van dien. Voor werknemers in dienst van de VOC was het ten strengste verboden om particuliere handeltjes op te zetten. Daar stonden zware straffen op. Maar Maria was niet in dienst van de VOC. Ze was ‘slechts’ de vrouw van een VOC-werknemer. Wellicht was dat in dit geval in haar voordeel. Ze was maar een vrouw.
Maria van Aelst trouwde vijf keer. Haar derde huwelijk was met Antoni van Diemen in 1630. Ze was toen 23. In 1931 werd van Diemen teruggeroepen naar de Republiek om Heren Zeventien, het centrale bestuur van de VOC gezeteld in Amsterdam, te adviseren. Hij en Maria verbleven daar twee jaar en keerden in 1633 terug naar Batavia. Van Diemen werd in 1636 benoemd tot generaal-gouverneur, waardoor Maria automatisch vrouwgouverneur werd. Een belangrijke titel waarmee ze in aanzien steeg. Van Diemen was verantwoordelijk voor de handhaving van de monopolypositie die de Republiek had in de kruidnagelhandel.
Verder is uit de bronnen af te leiden dat Maria van Aelst het sociale leven in Batavia flink opschudde. Na een periode waar zwarte kleding in de mode was en rijtuigen verboden waren, bracht Maria kleur in het leven. Theekransjes met de vrouwen van de elite van Bataviastad, prachtige gewaden, sieraden en niet te vergeten de koetsen waarmee de dames vervoerd werden en hun soireetjes konden bezoeken.
Van Diemen overleed in 1645. Door zijn dood was hij uiteraard niet langer Generaal Gouverneur en daarmee was Maria ook Vrouw Gouverneur af. Puissant rijk, maar geen status meer. In 1646 keerde Maria definitief terug naar de Republiek.
Maria als personage
Als we puur afgaan op de historische geschreven bronnen, komen we weinig tot niets te weten over Maria van Aelst. Anneloes Timmerije raakte gefascineerd door Maria van Aelst en besloot haar een stem te geven. Ze schreef een historische roman: ‘droge’ feiten bekeken door de bril van een personage, maar wel van een historisch bestaand personage. Timmerije heeft in haar boek gekozen voor de ik-vorm waardoor er ruimte was voor persoonlijke ontboezemingen. Je leest uitgebreide beschrijvingen van de mooie jurken, de soirees, het landschap met de modderige ondergrond waarin ze wegzakte, de erbarmelijke omstandigheden op een schip. Maar ook beschrijvingen van vrijpartijen, gewild en ongewild, sommige vol overgave, bijvoorbeeld in haar relatie met van Diemen en haar (fictieve) minnaar, die ook haar zaakwaarnemer was.
Op basis van het boek is een voorstelling gemaakt met dezelfde titel als het boek. Het is een monoloog waarin Anna Drijver Maria van Aelst speelt. Opmerkelijk is dat er in de recensies over zowel het boek als de voorstelling de nadruk wordt gelegd op Maria’s kinderwens. Maar heeft Maria die kinderwens wel en waaruit blijkt dat dan? Timmerije zegt in het interview dat ik met haar had: “Die onvervulde kinderwens, daar wilde ik het juist niet over hebben. Ik heb Maria als een hele slimme en opportunistische vrouw gezien, die weliswaar naar Batavia was gestuurd om kinderen te baren en dat ook gedaan zou hebben, als het was gelukt. Maar niet vanuit de wens dat iedere vrouw, omdat ze nu eenmaal vrouw is, een intrinsiek, aangeboren verlangen heeft om kinderen te krijgen.”
Door de uitspraak van Timmerije kun je lezen dat de nadruk op de kinderwens wellicht door de recensenten van zowel de roman als het theaterstuk zijn gelegd en niet bedoeld door Timmerije zelf.
Waar is het huwelijksschilderij?
Het huwelijk met van Diemen leek een goed huwelijk. Dat er geen huwelijksportret leek te zijn, bevreemdde Timmerije. Het laten schilderen van een huwelijksportret was namelijk wat gefortuneerden in Batavia deden om te laten zien hoe rijk ze waren en om de band (ongeacht of deze financieel of op liefde gebaseerd was) tussen de echtelieden te onderstrepen. Dan kon een portret van Maria en van Diemen toch niet ontbreken?
Surprise! Het schilderij bestaat wel, alleen zijn de namen van Antoni van Diemen en Maria van Aelst er niet aan gekoppeld. Het heet: A Lady and Gentleman in Black en is in eerste instantie gedateerd op 1633. Later is dit bijgesteld naar 1632 door het onderzoek naar de identiteiten van de geportretteerden door gezichtsherkenning, waarbij een bekend portret van Antoni van Diemen (1932) is vergeleken met dat van de man in A Lady and Gentleman in Black. Het lijkt om dezelfde man te gaan. In 1990 is het doek gestolen uit het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston, samen met andere kunstwerken van zeer bekende kunstenaars. De kunstwerken zijn van onschatbare waarde.
In de Nederlanden
Maria en van Diemen verbleven van 1631-1633 in de Nederlanden, dus als er een portret zou bestaan, dan zou het in die periode geschilderd moeten zijn. En dat klopt, toen waren zij in de Nederlanden, zij het slechts tijdelijk. Rembrandt van Rijn was erg in trek als schilder van huwelijksportretten. In het boek regelt van Diemen een bezoek aan Rembrandt voor Maria en later voor hun beiden. Timmerije beschrijft hoe Rembrandt Maria verzoekt haar haar los te maken en op een bepaalde manier te kijken. Grappig is dat je onmiddellijk denkt ‘dit is fictie’, omdat het losschudden van haar de connotatie met seksuele aantrekkingskracht heeft. Timmerije zegt dat dit géén fictie is, dat Rembrandt zijn vrouwelijke modellen inderdaad vroeg hun haar los te maken. Maar net als over Maria van Aelst zijn er over Rembrandt weinig tot geen persoonlijke bronnen bekend. Is hier ook sprake van interpretatie? Vroeg Rembrandt werkelijk Maria haar haar los te maken? We weten het niet.
Gelukkig is de collectie van het Isabella Stewart Gardner Museum goed gedocumenteerd en zijn er onderzoeksfoto’s bewaard gebleven, ook van A Lady and Gentleman in Black. Zie ook de documentaire This Is a Robbery: The World’s Biggest Art Heist op Netflix. Door middel van de techniek van gezichtsherkenning, gebruikt op luchthavens om bijvoorbeeld mogelijke terroristen te herkennen, zijn andere portretten van van Diemen vergeleken met zijn afbeelding op het schilderij. Er was een overeenkomst van 99,5%. En omdat Antoni van Diemen éen keer getrouwd is geweest, moet de vrouw op het schilderij Maria van Aelst zijn. Hoe mooi! Het schilderij kan een nieuwe titel krijgen: Antoni van Diemen en Maria van Aelst (1632).
Toch een kind?
Bijzonder is dat in de documentaire op het schilderij A Lady and Gentleman in Black via een röntgenfoto een onderschildering van mogelijk een kind te zien is. Met andere woorden, het kind is overgeschilderd en is niet zichtbaar op het definitieve schilderij. Hij of zij stond tussen van Diemen en Maria in. Wat is het verhaal? Is het kind overleden en is het om die reden te verdrietig om op het schilderij weer te geven, zoals in de documentaire wordt gesuggereerd. Of is er iets anders aan de hand?
Het argument dat in de documentaire geopperd wordt dat een overleden kind niet geportretteerd is, is opmerkelijk, omdat het in de 17e eeuw heel gebruikelijk was dat in familieportretten ook overleden kinderen een plekje op het schilderij kregen. Overigens is er geen doopakte gevonden, noch van een kind geboren tussen 1631 en 1633, noch van Maria. Waarom is het vermeende kind verdwenen? We weten het niet. En zou die kennis de fictieve invulling van Maria veranderd hebben? Ook dat weten we niet.
Beeld van een geschiedenis
Het kenmerk van geschiedenis is dat je er op verschillende manieren naar kunt kijken. Door persoons- en sfeerbeschrijvingen in fictie ontstaat een bepaald beeld van die geschiedenis.
Timmerije begint haar roman met een citaat van Julian Barnes: 'And this is how I would remember it all, if I could.’ (uit: The only story.)
Vrij vertaald naar het personage Maria van Aelst: we zullen haar niet leren kennen, daarvoor zijn er te weinig historische geschreven bronnen over haar. Wel krijgen we een beeld van de bijzondere rol van Maria van Aelst in een door mannen gedomineerde VOC-tijd. En als extraatje: we kennen Maria van Aelst dan wel niet persoonlijk, we weten wel hoe ze eruit ziet.
Bronnen:
Barnicle, C. (2021). This Is a Robbery: The World's Greatest Art Heist.
Kuiper, S. (september 2018). 'Expositie Lief en leed in Rijksmuseum Twenthe vertelt de verhalen van echte Hollandse families uit de 17de en 18de eeuw.' Volkskrant.
Smets, S. (januari 2020). 'De Kunstdetective twijfelt niet: ‘Dit is Maria van Aelst’ . NRC.
Timmerije, A. (2019). De mannen van Maria. Uitgeverij Querido, Amsterdam, Nederland.
Linda Kleverlaan is literatuurwetenschapper met afstudeerrichting vergelijkende literatuurwetenschap. Tijdens haar studie heeft ze als bijvak vrouwenstudies gevolgd en ze is altijd geïnteresseerd gebleven in de stem van de vrouw in de literatuur, waarbij het perspectivisme een belangrijke rol speelt. Verandert een verhaal door er anders naar te kijken?
- ENGLISH BELOW -
If the magazine Quote 500 had existed in the 17th century, the diamond trader Maria Van Aelst would have ranked among the top one hundred. She was one of the wealthiest persons of the Dutch Republic. How she managed to achieve this is difficult to find out. There are almost no historical sources about Maria Van Aelst. We know she was wealthy, we know that by consulting historical records. In the historical novel De mannen van Maria, Anneloes Timmerije gives her a voice.
Maria Van Aelst (1607 – 1674) left for Batavia at the age of eighteen, together with six other young women. The intention was that they would provide offspring, white children that is, and help build a second Amsterdam governed by a Dutch elite. For Maria, things turned out differently; she didn’t have children. By the age of 22, she had already had two marriages and inherited a considerable fortune. With that, she established her diamond trade.
The written sources from the VOC-era mainly consist of legal and ecclesiastical documents, VOC archives, and occasionally personal records such as estate inventories and letters. Letters from Maria Van Aelst have not been found. Legal sources show that women had a fair degree of autonomy. For example, it was stipulated in wills that a woman could independently manage inherited wealth. Whether many women actually engaged in trade is uncertain. Maria Van Aelst did. She traded in diamonds, with all the associated risks. Employees of the VOC were strictly forbidden from engaging in private trade, and severe penalties were imposed. But Maria was not employed by the VOC. She was ‘merely’ the wife of a VOC employee. Perhaps that worked to her advantage. She was only a woman.
Maria Van Aelst married five times. Her third marriage was to Antoni Van Diemen in 1630, when she was 23. In 1631, Van Diemen was recalled to the Republic to advise the Heeren XVII, the central governing body of the VOC based in Amsterdam. He and Maria stayed there for two years and returned to Batavia in 1633. In 1636, Van Diemen was appointed Generaal Gouverneur (Governor-General), which automatically made Maria Vrouw Gouveneur (the Governor-General’s wife), a prestigious title that elevated her social standing. Van Diemen was responsible for maintaining the Republic’s monopoly on the clove trade.
Sources also suggest that Maria significantly enlivened social life in Batavia. After a period in which black clothing was fashionable and carriages were banned, Maria brought color back into life. Tea gatherings with the wives of Batavia’s elite, beautiful garments, jewelry, and, not to forget, the carriages in which the ladies were travelling to attend their soirées.
Van Diemen died in 1645. With his death, he was no longer Generaal Gouverneur, and Maria lost her status as well. Very wealthy, but without official standing. In 1646, she returned permanently to the Republic.
Maria as a Character
Based purely on historical written sources, we know little to nothing about Maria Van Aelst as a person. Timmerije became fascinated by her and decided to give her a voice. She wrote a historical novel: ‘dry’ facts viewed through the eyes of a character – though a historically real one. Timmerije chose the first-person perspective, allowing room for personal confessions. The reader encounters detailed descriptions of beautiful dresses, soirées, landscapes with muddy ground in which she sank, and the miserable conditions aboard ships. There are also descriptions of romantic and sexual encounters, both consensual and not, some full of passion, for instance in her relationship with Van Diemen and her (fictional) lover, who was also her business manager.
A theatrical production based on the book was created under the same title. It is a monologue in which Anna Drijver plays Maria Van Aelst. Notably, reviews of both the book and the play emphasize Maria’s desire to have children. But did Maria actually have such a desire, and what evidence is there? In an interview, Timmerije said: “That unfulfilled desire for children was precisely not what I wanted to focus on. I saw Maria as a very intelligent and opportunistic woman who was sent to Batavia to have children – and who would have done so if it had worked out – but not out of the assumption that every woman, simply because she is a woman, has an intrinsic, innate desire to have children.”
This quote illustrates that the emphasis on a desire for children may have been introduced by reviewers rather than intended by Timmerije herself.
Where Is the Marriage Portrait?
The marriage to Van Diemen appeared to be a good one. The absence of a marriage portrait puzzled Timmerije. Having made this sort of portraits was common among the wealthy in Batavia, both to display status and to emphasize the bond between spouses – whether based on love or financial considerations. Surely a portrait of Maria and Van Diemen must have existed?
Surprise! The painting does exist, but it is not identified as a portrait of Antoni Van Diemen and Maria Van Aelst. It is titled A Lady and Gentleman in Black and it was initially dated to 1633. This was later revised to 1632 following research into the identities of the sitters using facial recognition technology. As part of this research, a known portrait of Antoni van Diemen, dated 1632, was compared with the male sitter in A Lady and Gentleman in Black. The comparison suggests that they are the same individual. In 1990, it was stolen from the Isabella Stewart Gardner Museum in Boston along with other masterpieces. These works are of incalculable value.
In the Netherlands
Maria and Van Diemen stayed in the Netherlands from 1631 to 1633, so if a portrait existed, it must have been painted during that period – and indeed, it was. Rembrandt Van Rijn was very popular for painting marriage portraits. In the novel, Van Diemen arranges a visit to Rembrandt for Maria and later for both of them. Timmerije describes how Rembrandt asks Maria to loosen her hair and to look in a certain way. It may seem fictional, as loosening her hair has a connotation of sexual attraction. However, Timmerije claims this is not fiction: Rembrandt did indeed ask female models to let their hair down. But, as with Maria Van Aelst, there are few personal sources about Rembrandt. Is this interpretation? Did Rembrandt really ask Maria to loosen her hair? We do not know.
Fortunately, the Isabella Stewart Gardner Museum’s collection is well documented, and research photographs have been preserved, including those of A Lady and Gentleman in Black. See also the documentary This Is a Robbery: The World’s Biggest Art Heist on Netflix.
Using facial recognition technology – similar to that used at airports to identify potential terrorists – other portraits of Van Diemen were compared with his likeness in the painting. The match was 99.5%. Since Antoni Van Diemen was married only once, the woman in the painting must be Maria Van Aelst. How remarkable! The painting could now be retitled: Antoni Van Diemen and Maria Van Aelst (1632).
A Child After All?
Remarkably, X-ray analysis of A Lady and Gentleman in Black revealed an underpainting of what may be a child. In other words, the child was painted over and is not visible in the final work. The figure stands between Van Diemen and Maria. What is the story? Did the child die, making it too painful to include in the portrait, as suggested in the documentary? Or is something else going on?
The documentary’s suggestion is striking, since in the 17th century it was quite common to include deceased children in family portraits. Moreover, no baptismal record has been found for a child born between 1631 and 1633, nor for Maria herself. Why the supposed child disappeared remains unknown. And would this knowledge have changed the fictional portrayal of Maria? That too remains unknown.
An Image of History
A defining feature of history is that it can be viewed in different ways. Fictional descriptions of people and atmosphere help shape a particular image of the past.
Timmerije begins her novel with a quote from Julian Barnes: “And this is how I would remember it all, if I could.” (The Only Story)
Freely translated to the character of Maria Van Aelst: we will never truly know her, as there are too few historical sources. But we do get an impression of her remarkable role in the male-dominated VOC era. And as a bonus: although we may not know her personally, we do know what she looked like.
Sources:
Barnicle, C. (2021). This Is a Robbery: The World's Greatest Art Heist.
Kuiper, S. (September 2018). 'Expositie Lief en leed in Rijksmuseum Twenthe vertelt de verhalen van echte Hollandse families uit de 17de en 18de eeuw.' Volkskrant.
Smets, S. (January 2020). 'De Kunstdetective twijfelt niet: ‘Dit is Maria van Aelst’ . NRC.
Timmerije, A. (2019). De mannen van Maria. Querido, Amsterdam, the Netherlands.
Linda Kleverlaan holds a degree in Literary Studies, specializing in Comparative Literature. During her studies, she also pursued Women's Studies as a minor and has remained deeply interested in women's voices in literature, with perspectivism playing a central role in her work. Can a story change simply by looking at it from a different perspective?
Opmerkingen