HET VERANDERLIJKE UITERLIJK VAN DE HEKS
Een veranderend stereotype door de eeuwen heen
In een groot deel van de wereld is de maand oktober verbonden aan een hele bekende feestdag: Halloween. Niet alleen worden huizen met de meest spookachtige attributen versierd, maar ook mensen verkleden zich als enge, fantasierijke en spookachtige figuren. Eén van de figuren die vaak voorbij komt rondom Halloween is de heks. Deze vrouw kent vele uiterlijken, maar de meest bekende is toch wel de oude vrouw met een puntige heksenhoed, een zwart lang gewaad, een bezemsteel en soms een zwarte kat. Daarnaast wordt deze vrouw vaak als “lelijk” gezien. Weliswaar wordt de heks in de huidige mediacultuur steeds vaker als knappe, jonge, vrouw wordt gerepresenteerd. Ten tijde van Halloween lijkt dit beeld nog niet naar voren te komen. Dit roept de vraag op waar komt de associatie van een heks als oud en lelijk vandaan? En wat is de aanleiding voor de verandering van het uiterlijk van de heks?
Het geloof in heksen, of misschien beter gezegd, vrouwen die magie uitoefenden, bestaat al heel lang. Zo lang, dat het teruggaat naar de tijd van de oudheid. Eén heel bekend voorbeeld hiervan is Circe. Een magische vrouw die voorkomt in het verhaal van Odysseus die haar tegenkomt op zijn lange tocht naar huis. Niet alleen heeft Circe nog meer bekendheid gekregen door het boek Circe, geschreven door Madeline Miller, maar ook door de film The Odyssey (2026) die dit jaar op het grote doek verscheen. In het originele verhaal van Homer, die de Odyssee schreef, werd Circe gezien als een mooie vrouw en de kleding die zij droeg complementeerde dit nog eens extra.
Toch betekent dit niet gelijk dat elke magische vrouw uit de oudheid zo werd omschreven. Circe is een vrouw afkomstig uit een Grieks verhaal. In de Romeinse verhalen daarentegen werden de magische vrouwen juist als lelijk gezien. Het lijkt er dus sterk op dat in de oudheid de magische vrouwen op twee tegenovergestelde manieren werden omschreven, namelijk: mooi tegenover lelijk. Ondanks deze twee uitersten qua uiterlijk heeft Christopher Nolan ervoor gekozen om hierin een middenweg in te vinden. Circe is door hem afgebeeld als een moderne vrouw die geen expliciet mooie of expliciet lelijke kenmerken heeft gekregen. Hetgeen wat verrassend is aan haar karakter, is haar innerlijk.
De Middeleeuwen
In de oudheid was het uiterlijk van de heks kenmerkend, maar hoe was dit in middeleeuwen? In populaire media komt vaak naar voren dat heksenvervolgingen en hekserij een groot onderdeel waren van de middeleeuwen, maar dit lijkt niet geheel te kloppen. In deze tijd bestond het concept “heks” nog niet en leken de “heksen” die in de oudheid een rol speelden niet meer te bestaan in het collectieve geheugen. Toch bestonden er wel vrouwen die bijvoorbeeld aan waarzeggerij deden, kruidengeneesmiddelen maakten of bepaalde rituelen uitvoerden. Over het uiterlijk en hoe men daarover in de middeleeuwen dacht is niet veel bekend, maar dit betekent niet dat de middeleeuwen niet relevant waren voor de latere beeldvorming over “heksen”.
In de middeleeuwen stond het uiterlijk niet van de heks niet zozeer centraal, maar de vrijheid van vrouwen om rituelen uit te voeren werd steeds beperkter. Een goed voorbeeld hiervan is een middeleeuws manuscript, getiteld de Decretum. In dit boek stonden onder andere belangrijke regels voor de kerk. Naast de regels staan er ook vragen in dit boek die gesteld konden worden aan vrouwen. En alle teksten in dit boek wezen erop dat vrouwen geen kerkelijke rituelen mochten uitvoeren. Dit maakte de niet-kerkelijke rituelen niet alleen illegaal, maar ook werd duidelijk dat bepaalde rituelen, die soms bijna richting magische praktijken gingen, alleen door mannen uitgevoerd mochten worden. Voor meer informatie hierover verwijs ik graag naar het artikel dat historica Greta Austin (zie: Bronnen) hierover heeft geschreven. In dit artikel gaat zij hier een stuk dieper op in en betrekt zij nog een tweede manuscript. Daarnaast zullen er nog tal andere voorbeelden zijn, want de middeleeuwen waren immers ontzettend lang.
Richting het einde van de middeleeuwen en het begin van de vroegmoderne tijd brak er een cruciaal punt aan rondom de beeldvorming van heksen. In de vijftiende eeuw werd een boek gedrukt: de Malleus Maleficarum geschreven door Heinrich Kramer en Jacob Sprenger. In het Nederlands beter bekend als de Heksenhamer. In dit boek staat onder andere uitgelegd dat hekserij bestaat, hoe heksen te werk zouden gaan en wat de juridische procedure is rondom hekserij. In dit boek staat niet zozeer een vaste omschrijving van uiterlijke kenmerken waar een “heks” aan moet voldoen, maar in het boek wordt wel een bepaald idee over heksen geschetst. Een aantal van deze kenmerken is bijvoorbeeld dat een “heks” niet intelligent was, ze mensen zou bedriegen en dat een “heks” een onverzadigbare lust zou hebben. Naast deze innerlijke kenmerken is er ook één heel belangrijk en bekend uiterlijk kenmerk van de “heks”, en dat zou een duivelsmerk zijn. Het duivelsmerk kan zich op verschillende manieren uiten op het lichaam, zoals een moedervlek of een verkleuring. Bij de vervolgingen werden “heksen” dan ook (vaak op brute wijze) ontkleed en nagekeken door een roep mannen. Het lichaam van de “heks” werd hierdoor ook een onderdeel van de heksenvervolgingen. Het is wel goed om te realiseren dat in deze tijd niet elke “heks” die vervolgd werd een vrouw was. Een klein percentage was man. Ten tijde van de heksenvervolgingen in de vijftiende, zestiende en zelfs begin van de zeventiende eeuw, stond het uiterlijk van de “heks” helemaal niet zo centraal, maar er werden wel voor het eerst kenmerken aan de “heks” gegeven en de “heks” werd voor het eerst gedefinieerd. De negentiende, twintigste en eenentwintigste eeuw
Een grote sprong vooruit, naar de negentiende en twintigste eeuw. In deze periode gebeurt er iets wat essentieel is voor de beeldvorming van de heks. In de negentiende eeuw komt de sprookjescultuur op. Hier ontstaat het beeld van een oude, lelijke en gevaarlijke “heks”. De Gebroeders Grimm hebben hier een grote rol in gespeeld. Met hun sprookjesboek werden volksverhalen opgeschreven en zijn de sprookjes bewaard gebleven. Deze sprookjes worden vandaag de dag ook nog verteld, denk zelf maar eens aan de heks van Hans en Grietje die de kinderen in de oven stopte omdat zij aan haar snoephuisje hadden geknabbeld. Eigenlijk is dit altijd een lelijke, oude vrouw die een ander iets kwaads wil aandoen. Deze combinatie, lelijk en kwaad, wordt vervolgens nog eens extra benadrukt in de twintigste eeuw. In deze eeuw maakte een nieuw mediafenomeen zijn intrede, namelijk de film, waarin fantasieën fysieke menselijke vormen kregen op beeld.
Ondanks dat het fantasiebeeld werkelijkheid werd in de twintigste eeuw, gebeurt er iets nieuws rondom het uiterlijk van de heks. In veel eerdere verbeeldingen kennen we de heks als een oud en lelijk figuur, daarentegen leren we in de twintigste eeuw de heks op een andere manier kennen, namelijk als een jong en knap figuur. Binnen de filmwereld lijken twee uitersten te ontstaan. Een bekend voorbeeld is The Wizard of Oz (1939). In deze film werd de Wicked Witch of the West als een lelijke, oude, kwade vrouw geportretteerd. Ze heeft een groene huid, een grote puntige neus, een zwarte puntige hoed en ze lijkt zelfs krom te staan. Ook haar bijnaam verraadt al veel, ze wordt niet voor niets wicked genoemd. Toch is zij niet de enige heks in deze film. Een compleet tegenovergestelde is Glinda the Good. Zij wordt geportretteerd in een prachtige, grote roze jurk, een gave huid, een jong uiterlijk. Glinda wordt dan ook niet meer gezien als heks, maar als een tovenares, maar beide hebben magische krachten. Ook in de tekenfilm Sneeuwwitje (1937) van Walt Disney is een soortgelijke tegenstelling te zien. Een oude lelijke vrouw, een heks, brengt Sneeuwwitje een appel, waardoor ze vervloekt raakt. Later wordt duidelijk dat deze oude lelijke heks eigenlijk de slechte koningin is, een knappe jonge vrouw. De heks krijgt hier dus duidelijk twee verschillende uiterlijke kenmerken.
In de tweede helft van de twintigste eeuw lijkt het uiterlijk van de heks steeds meer naar een knappe jonge vrouw te bewegen. Een zeer bekend voorbeeld is Elizabeth Montgomery (1933-1995) die Samantha Stephens speelt in de serie Bewitched (1964-1972). Ze is jong, blond, aantrekkelijk en goed gekleed. Heel anders dan in het begin van de twintigste eeuw. In de jaren 80 en 90 van de twintigste eeuw komt er nog een verandering in het uiterlijk van de heks, niet alleen wordt ze een knappe vrouw, maar ook wordt ze een stuk jonger. In Sabrina the Teenage Witch (1996-2003) gaat het over het leven van een tienermeisje, dat ook een heks is. Melissa Joan Hart, die de rol van Sabrina vertolkt, is een knap, blond en jong meisje.
De eenentwintigste eeuw lijkt zich nu te ontwikkelen naar weer een nieuw beeld in het uiterlijk van de heks. In de eerste 26 jaar van deze eeuw zijn er al heel wat verschillende soorten heksen voorbij gekomen. Misschien is de bekendste heks wel, Hermelien, uit de Harry Potter-boeken en films. In de eerste films is zij een jong meisje met wild haar, maar in de latere films wordt zij steeds volwassener en knapper. Het belangrijkste punt aan haar is echter de nadruk op haar intelligentie. Nu valt af te vragen in hoeverre heksen niet altijd al intelligent zijn geweest. Het vergt immers wel enige intelligentie om met magie en rituelen om te gaan. Een andere opvallende ontwikkeling in deze moderne tijd is dat The Wicked Witch of the West, die eerder al voorbijkwam in The Wizard of Oz (1939) een compleet nieuw uiterlijk krijgt. Elphaba, haar echte naam, krijgt in de twee Wicked-films (2024 en 2025) een zichtbaarder aantrekkelijker uiterlijk. Daarnaast komt in deze films ook naar voren dat zij zeer intelligent is. Om terug te komen op het begin van dit artikel, The Odyssey (2026), waarin de heks een alledaags uiterlijk krijgt. Al deze verschillende portretteringen van heksen in deze eeuw laten zien dat de heks geen stereotype heeft, maar dat zij in allerlei maten, vormen en manieren voor kan komen.
Verschillende gedaanten
De heks, of de magische vrouw, heeft vele uiterlijken gehad door de eeuwen heen. Ze was lelijk en mooi, jong en oud, maar bovenal intelligent. Het bekendste beeld is wellicht dat van de lelijke oude heks, maar er vindt een verandering plaats in dit beeld. Een heks heeft niet één kenmerkend uiterlijk. Ze komt voor op alle manieren die maar te bedenken zijn. Ze hoeft geen puntmuts te hebben of een kromme neus. Ze kan een doorsnee vrouw zijn of een jong meisje. Ze kan knap zijn of lelijk. Ze kan jong zijn of oud zijn. Het maakt in deze huidige tijd niet meer uit. Het beeld wat in de negentiende en twintigste eeuw zo overheersend en stereotyperend was, lijkt tot zijn einde te komen in de eenentwintigste eeuw.
Bronnen:
Austin, G. “The Bishop, ‘Magic’ and Women: Episcopal Visitation of the Diocese, Laywomen and the Supernatural, and Clerical Authority in the Central Middle Ages”. Gender & History 37, nr. 1 (2025): 5-18.
Spaeth, B.S. (2014). “From Goddess to Hag: The Greek and the Roman Witch in Classical Literature”. In: Stratton, K.B., Kalleres, D.S. (red.), Daughters of Hecate: Women and Magic in the Ancient World. Oxford University Press, Oford, Verenigd Koninkrijk
Lonneke Kompier is een historica met een grote liefde voor vroegmoderne vrouwengeschiedenis. Ze is bezig met de Master boekwetenschap, gericht op middeleeuwse handschriften.
- ENGLISH BELOW -
This month, large parts of the world are focused on Halloween. Not only are houses decorated with the most spooky attributes, but people also dress up as all kinds of scary, imaginative, and ghostly figures. One of the figures that often appears around Halloween is the witch. This woman has many appearances, and the most well-known is probably the old woman with a pointed witch’s hat, a long black robe, a broomstick, and sometimes also a black cat. In addition, this woman is often seen as “ugly.” In contrast to this, in current media culture the witch is increasingly represented as a beautiful, young, attractive woman, but during Halloween this does not yet seem to really come to the fore. Where does the association between old and ugly and witches come from? And what is the reason for the change in the appearance of the witch?
The belief in witches, or perhaps more accurately, women who practiced magic, has existed for a very long time. So long, in fact, that it goes back to antiquity. One very well-known example of this is Circe. A magical woman who appears in the story of Odysseus, who encounters her on his long journey home. Circe has not only gained even more fame through the book Circe written by Madeline Miller, but also through the film The Odyssey (2026), which appeared on the big screen this year. In the original story by Homer, who wrote the Odyssey, Circe was seen as a beautiful woman, and the clothing she wore complemented this even further. Yet this does not immediately mean that every magical woman from antiquity was described in this way. Circe is a woman originating from a Greek story. In Roman stories, on the other hand, magical women were actually seen as ugly. It therefore seems very likely that in antiquity magical women were already described according to two stereotypes. Despite these stereotypes, Christopher Nolan has nevertheless managed to break through this in his film by depicting Circe as an ordinary-looking woman, although her inner self is surprising.
The Middle Ages
In antiquity, the appearance of the witch was therefore already important, but what about the Middle Ages? Popular media often suggests that witch hunts and witchcraft were a major part of the Middle Ages, but this does not seem to be entirely correct. In the Middle Ages, the concept of the “witch” did not yet exist, and the “witches” who played a role in antiquity seemed no longer to exist in the collective memory. Nevertheless, there were women who, for example, practiced divination, made herbal remedies, or performed certain rituals. Not much is known about their appearance and how people thought about this during the Middle Ages, but this does not mean that the Middle Ages were not relevant to the later image of “witches.”
In the Middle Ages, the unequal gender relations between men and women who performed rituals began to grow larger. A good example of this is a medieval manuscript entitled the Decretum. This book contained, among other things, important rules for the Church.5In addition to the rules, there are also all kinds of questions in this book that could be asked to women. And all the texts in this book indicated that women were not allowed to perform ecclesiastical rituals.6 This not only made non-ecclesiastical rituals illegal, but it also became clear that certain rituals, which sometimes came close to magical practices, could only be performed by men. For more information about this, I would like to refer to the article written by historian Greta Austin on this subject. In this article, she goes into this in greater depth and also discusses a second manuscript. In addition, there will undoubtedly be many other examples, because the Middle Ages were, after all, incredibly long.
Towards the end of the Middle Ages and the beginning of the early modern period. This is a crucial point when it comes to the image of witches. In the fifteenth century, a book was printed: the Malleus Maleficarum, written by Heinrich Kramer and Jacob Sprenger. Better known in Dutch as the Heksenhamer. This book explains, among other things, that witchcraft exists, how witches supposedly operated, and what the legal procedure surrounding witchcraft was. This book does not so much contain a fixed description of physical characteristics that a “witch” must possess, but the book does present a certain idea of witches. Some of these characteristics are, for example, that a “witch” was not intelligent, that she would deceive people, and that a “witch” would have an insatiable lust. In addition to these inner characteristics, there is also one very important and well-known physical characteristic of the “witch,” and that would be a devil’s mark. The devil’s mark could manifest itself on the body in different ways, such as a birthmark or a discoloration. During the persecutions, “witches” were therefore often (in a brutal manner) undressed and examined by a group of men. The body of the “witch” thus also became part of the witch hunts. It is important to realize that during this period not every “witch” who was persecuted was a woman. A small percentage were men. During the witch hunts in the fifteenth, sixteenth, and even the beginning of the seventeenth century, the appearance of the “witch” was not really central, but characteristics were attributed to the “witch” for the first time and the “witch” was defined for the first time.
The nineteenth, twentieth and twenty-first century
A great leap forward, but in the nineteenth and twentieth centuries something happens that is essential to the image of the witch’s appearance. In the nineteenth century, fairy-tale culture emerged, and within this, the image of an old, ugly, and dangerous “witch” developed. The Brothers Grimm played a major role in this. With their book of fairy tales, an oral tradition was written down and the fairy tales, which were originally folk tales, were preserved. These fairy tales are still told today, just think of the witch in Hansel and Gretel who put the children in the oven because they had nibbled at her gingerbread house, or one of the other fairy tales in which a witch appears. In fact, this is always an ugly, old woman who wants to do something evil to someone else. This combination of ugliness and evil is then emphasized even more in the twentieth century. In this century, a new media phenomenon made its entrance, namely film. Through this, a fantasy image from stories could become reality on screen.
Despite the fact that the fantasy image becomes reality in the twentieth century, something new also happens around the appearance of the witch. In the many films that appear in which a witch is featured, she not only has an ugly and old appearance, but she is also given a beautiful, attractive, and sometimes even young appearance. Within the film world, two extremes seem to emerge. One very well-known example is The Wizard of Oz (1939). In this film, the Wicked Witch of the West was portrayed as an ugly, old, evil woman. She has green skin, a large pointed nose, a black pointed hat, and she even seems to stand a little crooked. Her nickname also reveals a lot; she is not called wicked for nothing. Yet she is not the only witch in this film. A complete opposite is Glinda the Good. She is portrayed in a beautiful, large pink dress, with good skin and a youthful appearance. Glinda is therefore no longer seen as a witch, but as a sorceress, although both have magical powers. A similar contrast can also be seen in Walt Disney’s animated film Snow White (1937). An old, ugly woman, a witch, brings Snow White an apple, causing her to become cursed. Later it becomes clear that this old, ugly witch is actually the evil queen, a beautiful young woman. The witch therefore clearly has two different physical characteristics here.
In the second half of the twentieth century, the appearance of the witch seems to change increasingly into that of a beautiful young woman. One very well-known example is Elizabeth Montgomery (1933–1995), who plays Samantha Stephens in the series Bewitched (1964–1972). She is young, blonde, attractive, and well dressed. Very different from the beginning of the twentieth century, when the witch was primarily portrayed as an old, ugly woman. In the 1980s and 1990s, there is another change in the appearance of the witch; not only does she become a beautiful woman, but she also becomes much younger. Sabrina the Teenage Witch (1996–2003) is about the life of a teenage girl who is also a witch. Melissa Joan Hart, who plays the role of Sabrina, is a beautiful, blonde, young girl.
The twenty-first century now seems to be developing towards yet another new image of the witch’s appearance. In the first 26 years of this century, quite a few different kinds of witches have already appeared. Perhaps the most famous witch is Hermione, from the Harry Potter books and films. In the first films, she is a young girl with wild hair, but in the later films she becomes increasingly mature and more beautiful. The most important point about her, however, is the emphasis on her intelligence. Now one may wonder to what extent witches have not always been intelligent. After all, it does require some intelligence to deal with magic. Another development is that witches who appeared in older films in this century receive a completely new appearance. The Wicked Witch of the West, Elphaba, is given a much less ugly and old appearance in the two Wicked films (2024 and 2025). In addition, these films also show that she is highly intelligent. And finally, to return to the beginning of this article, The Odyssey (2026), in which the witch is given an ordinary appearance. All these different portrayals of witches in this century show that the witch does not have one stereotype, but can appear in all kinds of sizes, shapes, and ways.
Changing appearances
The witch, or the magical woman, has had many appearances throughout the years. She was ugly and beautiful, young and old, but above all intelligent. The best-known image may perhaps be that of the ugly old witch, but a change is taking place in this image. The witch does not have one appearance, but instead has many different appearances. She does not have to have a pointed hat or a crooked nose. She can be an ordinary woman or a young girl. She can be beautiful or ugly. She can be young or old. In the present day, it no longer matters. The image that became so dominant and stereotypical in the nineteenth and twentieth centuries seems to be coming to an end in the twenty-first century.
Sources:
Austin, G. “The Bishop, ‘Magic’ and Women: Episcopal Visitation of the Diocese, Laywomen and the Supernatural, and Clerical Authority in the Central Middle Ages”. Gender & History 37, nr. 1 (2025): 5-18.
Spaeth, B.S. (2014). “From Goddess to Hag: The Greek and the Roman Witch in Classical Literature”. In: Stratton, K.B., Kalleres, D.S. (eds.), Daughters of Hecate: Women and Magic in the Ancient World. Oxford University Press, Oford, United Kingdom.
Lonneke Kompier is a historian with a deep passion for early modern women’s history. She is currently pursuing a Master’s degree in Book Studies, with a focus on medieval manuscripts.
Opmerkingen