WIE IS BANG VOOR GERMAINE DE STAËL?


Wie Napoleon kent, kent Germaine de Staël. Zij was de grootste en wellicht de meest invloedrijke kritische stem tegen Napoleon. Is het niet ironisch dat juist Napoleon, als vrouwenhater, een vrouw als meest geduchte tegenstander tegenover zich zag? Maar wie was die vrouw? En hoe kon het dat zij zich in zo’n vijandig milieu wist te handhaven? Margot Dijkgraaf, literatuurcriticus en ambassadeur tussen Frankrijk en Nederland, onderzocht het leven van Germaine de Staël vanuit haar omvangrijke oeuvre. Eeuwen van seksisme heeft ons ervan weerhouden om Germaine de Staël te leren kennen. Juist door haar oeuvre is het mogelijk te achterhalen hoe ze dacht, met wie ze sprak en welke betekenis haar leven heeft gehad op haar en onze tijd.
Germaine de Staël was de dochter van de schatrijke Jacques Necker, Lodewijk XVI’s minister van financiën. Haar moeder, Suzanne Curchod, had een invloedrijke salon in Parijs. Zij leerde haar hoe je een salon moest houden en hoe je met de gasten kon spreken. Germaine de Staël leerde al snel de betekenis van het woord ‘esprit’. Een geestdrift die in al haar conversaties naar voren kwam. Ze was hartstochtelijk als het over haar vader ging. Ze vond dat hij de beste man van Frankrijk was. Misschien zat ze er niet ver vanaf want Jacques Necker was alom geliefd, juist toen het volk zich tegen Lodewijk XVI keerde. Wellicht was het ontslag van de geliefde minister wel één van de redenen geweest waarom het volk in opstand kwam.
Ze trouwde met Baron Erik Magnus Staël von Holstein. Hij was de Zweedse ambassadeur in Parijs. Germaine haar ouders vonden hem een geschikte partij omdat zijn ambassadeurschap haar de mogelijkheid gaf zich overal in Parijs te kunnen begeven. Het huwelijk was niet gelukkig. Haar man verkwistte veel geld en Germaine kon niet tegen het verstandshuwelijk. Ze raakte verliefd op andere mannen zoals de graaf van Narbonne, Benjamin Constant en later de legerofficier John Rocca. Met Benjamin Constant kreeg ze een innige relatie waarbij ze op gelijke voet intellectueel konden spreken. Eerder is al een dubbelbiografie over Constant en De Staël geschreven door Renee Weingarten.
Onder de literaire werken die voorbijkomen zijn er de Considérations sur les principaux événements de la Révolution française, een bepalend werk over de Franse revolutie. De Réflexions sur le procès de la reine, par une femme, een getuigschrift tegen de executie van Marie-Antoinette die ze anoniem heeft laat uitbrengen. Deze werken werden gretig gelezen en brachten veel teweeg. Dijkgraaf reflecteert ook op uitingen van tijdgenoten op haar werken, zoals die van Voltaire en Goethe. In het boek lees je meer over haar ‘De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales’, wat een uitgebreid werk over literatuurgeschiedenis en wat literatuur volgens De Staël is. Haar twee romans Delphine en Corinne worden ook beschouwd. Deze romans laten zien wat Germaine vond van de vrouwen uit haar tijd. Ze moesten niet buigen voor de man, maar zelf een eigen mening vormen en zelf dingen ondernemen. Dat was de vrijheid die de Franse revolutie bedoelde!
Napoleon had daar helemaal niks mee. Sterker nog, hij werd nogal bang van zo’n vrouw met een mening. In zijn wetteksten legde hij vast dat vrouwen in de maatschappij afdeden aan de man. Hij nam vrouwen veel rechten af en Germaine kon hij niet in Parijs dulden. Hij verbande haar om er zeker van te zijn dat ze niet tot last zou worden. Germaine vertrok naar Duitsland waar ze met diverse grootheden in aanraking kwam. Ze verbleef een tijdje in Weimar waar ze met Goethe en Schlegel sprak. Over haar verblijf schreef ze het boek De l'Allemagne die de term ‘romantiek’ in Frankrijk introduceerde. Zo begon ze daar eigenhandig een hele kunststroming!
Het boek deed veel stof opwaaien in Frankrijk en Napoleon vond het maar niks, hoe kun je de Franse kunsten vergelijken met die van Duitsland? Germaine doorbrak barrières om haar landgenoten verder te laten kijken dan hun eigen wereld om zo mensen bij elkaar te brengen. Napoleon wilde alleen maar heersen over Duitsland en hen de Franse superioriteit opleggen. Germaine vond daarop dat Napoleon iedereen haat die nadenkt.
Met De l'Allemagne bleek ze haar kansen in Frankrijk volledig verspeeld te hebben. Ze moest vluchten uit haar kasteel in Zwitserland om Engeland te bereiken. Het was 1812 en Napoleon zou weldra Rusland binnenvallen. Ze moest een grote vlucht om zijn troepen heen maken. Door het boek heen tref je brieven van haar aan waaruit je haar angst kunt lezen om gepakt te worden. Ze schrijft aan Metternich om een paspoort, ze schrijft aan een vriendin om medelijden, ze schrijft aan haar geliefde John Rocca om haar gezelschap te houden. Ze komt uiteindelijk aan in Moskou, vlak voor Napoleon, en reist door naar Sint-Petersburg waar ze een ontmoeting met de tsaar heeft. Uiteindelijk lukt het haar om via Zweden naar Engeland te reizen waar ze haar laatste werk Dix années d’exil schrijft over haar verbanning. Het is een persoonlijk relaas en een politiek manifest.
Tijdens haar reis spant ze zich enorm in om via de diplomatieke betrekkingen die ze heeft een legermacht op de been te krijgen tegen Napoleon. Ze bemiddelt persoonlijk tussen Tsaar Alexander en de Zweedse koning Bernadotte om hun relatie zover te krijgen dat ze samen tegen Napoleon ten strijde gingen trekken. Het lukte haar en Napoleon zei met recht: “Ik heb drie tegenstanders: Engeland, Rusland en Germaine de Staël.”
Margot Dijkgraaf plaatst de gebeurtenissen uit Germaine de Staël haar tijd op de achtergrond. Daardoor leest het boek zich minder als een historische biografie en meer als een literaire of intellectuele biografie. In veel biografieën over vrouwen gaat het vaak alleen om de mannen rond haar heen en de gebeurtenissen die zich rond haar afspeelden. Bij Dijkgraaf is dat dus andersom, wat de lezer de mogelijkheid geeft om Germaine de Staël echt te leren kennen. Dus wat ze dacht, met wie ze omging, waar haar gesprekken over gingen en de betekenis van de werken die ze schreef. Het boek is dus een aanrader voor wie meer te weten wil komen over haar werk en haar denken.

Meer weten? 'Germaine de Staël: schrijver, balling en feminist avant la lettre' (9789045052656 - Paperback 24,95) is nu verkrijgbaar in de boekwinkel of direct te bestellen bij Uitgeverij Atlas Contact.

Sebastiaan Coops-Ventura is een historicus gespecialiseerd in koloniale en wereldgeschiedenis. Tijdens zijn studie geschiedenis en Azië-studies aan de Universiteit Leiden heeft hij zich veel beziggehouden met Nederlandse koloniale geschiedenis, met een bijzondere interesse in materiële geschiedenis. Je kunt hem daarom een echte verzamelaar noemen.
- ENGELS -

Those who know Napoleon know Germaine de Staël. She was his greatest and quite possibly his most influential critic. Is it not ironic that Napoleon, a misogynist, found his most feared opponent in a woman? But who was this woman, and how did she manage to hold her own in such a hostile environment? Margot Dijkgraaf, literary critic and cultural ambassador between France and the Netherlands, examined the life of Germaine de Staël through her extensive oeuvre. Centuries of sexism have kept us from truly getting to know Germaine de Staël. It is precisely through her work that we can trace how she thought, whom she spoke with, and what significance her life had for her own time and for ours.
Germaine de Staël was the daughter of the immensely wealthy Jacques Necker, Louis XVI's minister of finance. Her mother, Suzanne Curchod, ran an influential salon in Paris. She taught her daughter how to host a salon and how to converse with its guests. Germaine de Staël quickly learned the meaning of the word esprit — a kind of wit and brilliance that shone through in all her conversations. She was passionate when it came to her father, believing him to be the finest man in France. She may not have been far off: Jacques Necker was widely beloved, especially as the people turned against Louis XVI. The dismissal of this beloved minister may well have been one of the reasons the people rose in revolt.
She married Baron Erik Magnus Staël von Holstein, the Swedish ambassador to Paris. Germaine's parents considered him a suitable match, since his ambassadorship gave her access to every corner of Parisian society. The marriage was not a happy one. Her husband squandered money, and Germaine could not bear a marriage of convenience. She fell in love with other men, such as the Count of Narbonne, Benjamin Constant, and later the army officer John Rocca. With Benjamin Constant she began an intimate relationship in which they could converse as intellectual equals. A dual biography of Constant and De Staël was previously written by Renee Weingarten.
Among the literary works discussed are the Considérations sur les principaux événements de la Révolution française, a defining work on the French Revolution, and the Réflexions sur le procès de la reine, par une femme, a plea against the execution of Marie-Antoinette, which she published anonymously. These works were eagerly read and made a great impact. Dijkgraaf also reflects on the responses of contemporaries to her work, including those of Voltaire and Goethe. The book tells you more about her De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales, an extensive work on literary history and on what literature actually is. Her two novels, Delphine and Corinne, are also examined. These novels show what Germaine thought of the women of her time: they should not bow to men, but form their own opinions and take action themselves. That was the freedom the French Revolution was meant to bring!
Napoleon wanted nothing to do with any of it. On the contrary, he was rather frightened by such an opinionated woman. His legal codes laid down that women in society must submit to men. He took away many of women's rights, and he could not tolerate Germaine in Paris. He banished her to make sure she would not become a nuisance. Germaine left for Germany, where she encountered all kinds of thinkers. She spent some time in Weimar, where she conversed with Goethe and Schlegel. About her stay there she wrote De l'Allemagne, the book that introduced the term "Romanticism" to France. In doing so, she single-handedly launched an entire artistic movement!
The book caused a great stir in France, and Napoleon wanted nothing to do with it — how could anyone compare French arts with those of Germany? Germaine broke down barriers so that her countrymen could look beyond their own world and bring people together. Napoleon, by contrast, merely wanted to rule over Germany and impose French superiority upon it. Germaine concluded that Napoleon hated everyone who thinks.
With De l'Allemagne, her chances in France proved to be completely exhausted. She had to flee her château in Switzerland to reach England. It was 1812, and Napoleon was about to invade Russia. She had to make a wide detour around his armies.
Throughout the book you encounter her letters, from which you can read her fear of being caught. She writes to Metternich for a passport, she writes to a friend for sympathy, she writes to her beloved John Rocca to keep her company. She eventually arrives in Moscow shortly before Napoleon, and travels on to Saint Petersburg, where she meets the tsar. In the end she manages to travel via Sweden to England, where she writes her final work, Dix années d'exil, about her exile. It is a personal account and a political manifesto.
During her journey, she makes an enormous effort to use her diplomatic connections to raise a fighting force against Napoleon. She personally mediates between Tsar Alexander and the Swedish King Bernadotte to bring their relations to the point where they would take up arms together against Napoleon. She succeeded, and Napoleon rightly said: "I have three adversaries: England, Russia, and Germaine de Staël."
Margot Dijkgraaf keeps the events of Germaine de Staël's time in the background. As a result, the book reads less like a historical biography and more like a literary or intellectual one. In many biographies of women, everything revolves around the men around them and the events that took place around them. With Dijkgraaf it is precisely the other way around, which gives the reader the chance to truly get to know Germaine de Staël: what she thought, whom she associated with, what her conversations were about, and the significance of the works she wrote. The book is therefore recommended for anyone who wants to learn more about her work and her thinking.

Want to know more? 'Germaine de Staël: schrijver, balling en feminist avant la lettre' (9789045052656 - Paperback 24,95) is now available in bookstores or directly via Uitgeverij Atlas Contact.

Sebastiaan Coops-Ventura is a historian specialising in colonial and world history. During his studies in history and Asian studies at Leiden University, he focused extensively on Dutch colonial history, with a particular interest in material history. You could therefore call him a true collector.




Opmerkingen