SCHAAKLEGENDE
Bijgewerkt op: 5 uur geleden
Queen of Chess over Judit Polgár
Op mijn achtste won ik bij een regionaal schaaktoernooi de beker voor ‘beste meisje’. Maar die was makkelijk verdiend, want ik was het enige meisje dat meedeed. Het is een ervaring die tekenend is voor de schaakwereld waarin de Hongaarse Judit Polgár (1976) opgroeide: vrouwen waren de uitzondering. In de Netflix-documentaire Queen of Chess, die begin dit jaar uitkwam, zie je hoe zij zich een weg baande naar de absolute top als de beste vrouwelijke schaker aller tijden in de nog steeds door mannen gedomineerde internationale schaakwereld.
Vader László Polgár wilde de toekomst van zijn jonge dochters, die opgroeiden in armoede, verbeteren door topschakers van hen te maken. Dit deed hij vanuit zijn overtuiging dat je met intensieve training genieën kunt ‘maken’. Zijn experiment ging zo ver dat elke dag in het teken stond van schaken: partijen spelen en analyseren, puzzels oplossen, openingsvarianten uit het hoofd leren. De archiefbeelden in de documentaire getuigen van een spartaanse opvoeding. Judit begon op vijfjarige leeftijd met schaakles en een jaar later won ze al haar eerste toernooi. Queen of Chess zit vol indrukwekkende beelden van de jonge Judit die bijvoorbeeld nonchalant, met haar handen in de zakken, simultaan én blind schaakt terwijl ze de ene na de andere volwassen man van het bord veegt. De documentaire belicht haar uitzonderlijke jeugd, haar schaakcarrière met recordbrekende prestaties (waaronder haar doorbraak op vijftienjarige leeftijd als de jongste grootmeester ooit), haar opmars naar de top tien van de wereldranglijst – ze is tot op heden de enige vrouw die dit heeft bereikt – en haar rivaliteit met voormalig wereldkampioen Garry Kasparov.
Queen of Chess toont hoeveel horden Judit Polgár moest nemen. Deelname aan schaaktoernooien was aanvankelijk beperkt tot vrouwentoernooien. Daarnaast belemmerde het communistische regime in Hongarije het reizen naar toernooien buiten het Oostblok. Desondanks boekten Judit en haar zussen, Susan en Sofia, successen: ze wonnen de ene na de andere wedstrijd. Uiteindelijk kwam er toch toestemming om naar het Westen te reizen. Hun overwinning bij de schaakolympiade voor vrouwen in 1988, toen de tienerzussen tegen alle verwachtingen in enkele van de allerbeste spelers ter wereld versloegen, vormde een kantelpunt. De Polgárs braken internationaal door en werden wereldwijd bekend. Ook in Hongarije leidde dat tot hun erkenning, zoals Susan in de documentaire terugblikt: ‘We left as black sheep and arrived home as the golden girls.’
Polgárs strijd tegen scepsis en seksisme
Queen of Chess laat zien hoe diep de scepsis tegenover vrouwelijke schakers was, ook nog in de jaren ‘90. Schaken was lang strikt gescheiden in mannen- en vrouwencompetities. Vrouwen werden niet gezien als volwaardige tegenstanders, enkel om hun vrouw-zijn. In archiefbeelden doen schakers vrouwen af als intellectueel en mentaal zwakker. Schaakgrootheden als Bobby Fischer en Garry Kasparov uitten zich denigrerend. Polgár moest opboksen tegen hun tenenkrommende vooroordelen.
Zo deed Bobby Fischer, die in 1972 wereldkampioen werd, vrouwen af als ‘terrible chess players’ en stelde hij dat ze niet slim genoeg zouden zijn. Een andere schaker suggereerde dat Polgár alleen met geluk een topspeler kon worden. Zelfs wanneer Polgár won, werd dat niet altijd serieus genomen. Topspeler Viktor Korchnoi verklaarde na een verliespartij tegen haar: ‘She can only beat me if I’m not interested in playing. And subconsciously I wasn’t interested today.’ Veelzeggend zijn ook de eigentijdse krantenkoppen die door de documentaire zijn verweven, zoals ‘When the weaker sex isn’t so weak’ en ‘Polgar Pushes a Fist Through Chess’s Glass Ceiling’. Polgár moest zich, zoals ze het zelf zegt, ‘tien keer harder bewijzen’ dan wanneer ze een man was geweest.
In 1994 speelde Polgár voor het eerst tegen Garry Kasparov, een historisch moment waarop de wereldkampioen het voor het eerst opnam tegen de beste vrouwelijke schaker. Op meeslepende manier wordt de spanning opgebouwd naar een omstreden incident waarbij Kasparov een belangrijke schaakregel (‘gezet is gezet’) aan zijn laars lapt. De 17-jarige Judit reageert: ‘Nobody expects the world champion to break the rules like this because he thinks that it’s much more embarrassing to lose against a girl.’ Uiteindelijk draait Kasparov bij: ‘We could say that she did something revolutionary. She proved that a female player could be a top competitor. That was something that many of us, frankly speaking, myself included, would not think was possible.’
Vader László noemt het experiment geslaagd. De documentaire stelt zijn conclusie nauwelijks ter discussie. Een kritische blik op de prijs van Polgárs succes blijft achterwege. Polgár komt niet over alsof ze wrok voelt. Naar mijn mening had deze vraag meer mogen worden belicht: Hoe is het om vanaf jonge leeftijd onderdeel te zijn van zo’n experiment? Pas in de laatste minuten reflecteert Polgár kort en aarzelend. Misschien is het voor haar goed gegaan door de zeldzame combinatie van haar sterke karakter, innemende persoonlijkheid en grote talent.
Voor deze documentaire hoéf je geen schaakkenner te zijn. Fragmenten van Judits partijen worden wel nagespeeld, maar slechts kort getoond. Regisseur Rory Kennedy is geen schaakexpert en voor de documentaire zelfs niet bekend met Judit Polgár. Ze koos daarom voor een toegankelijke insteek. Niet de schaaktechniek staat centraal, maar Polgárs uitzonderlijke verhaal waar Kennedy door werd gegrepen. Al met al toont Queen of Chess vooral de schoonheid van schaken en Polgárs triomf. Buiten kijf staat dat Polgár grenzen wist te verleggen, geschiedenis schreef en zo een inspiratiebron voor vrouwen werd.
'Queen of Chess' is nu te zien op Netflix.
Eva Michiels is kunsthistoricus, bureauredacteur bij Waanders Uitgevers, hoofdredacteur van Bulletin Kunsthistorici en werkzaam bij Parnassos Cultuurcentrum.
- ENGLISH BELOW -
When I was eight, I won the trophy for ‘best girl’ at a regional chess tournament. But I had earned it rather easily, because I was the only girl taking part. It is an experience that is characteristic of the chess world in which Hungarian Judit Polgár (1976) grew up: women were the exception. In the Netflix documentary Queen of Chess, released earlier this year, you can see how she fought her way to the absolute top as the greatest female chess player of all time in the still male-dominated world of international chess.
Her father, László Polgár, wanted to improve the future of his young daughters, who grew up in poverty, by turning them into elite chess players. He did so out of his conviction that geniuses can be ‘made’ through intensive training. His experiment went so far that every day revolved around chess: playing and analysing games, solving puzzles, memorising opening variations. The archival footage in the documentary bears witness to a Spartan upbringing. Judit began taking chess lessons at the age of five, and a year later she had already won her first tournament. Queen of Chess is packed with striking footage of the young Judit, for example casually playing simultaneous and blindfold chess with her hands in her pockets while effortlessly defeating one adult man after another. The documentary highlights her exceptional childhood, her chess career and record-breaking achievements—including her breakthrough at the age of fifteen as the youngest grandmaster ever—her rise into the world’s top ten, a feat no other woman has achieved to this day, and her rivalry with former world champion Garry Kasparov.
Queen of Chess shows just how many obstacles Judit Polgár had to overcome. Initially, participation in chess tournaments was restricted to women’s tournaments. In addition, Hungary’s communist regime made it difficult to travel to tournaments outside the Eastern Bloc. Despite this, Judit and her sisters, Susan and Sofia, achieved success after success, winning one match after another. Eventually, they were granted permission to travel to the West. Their victory at the 1988 Women’s Chess Olympiad, when the teenage sisters unexpectedly defeated some of the best players in the world, marked a turning point. The Polgárs broke onto the international scene and became famous around the world. This also led to their recognition in Hungary, as Susan recalls in the documentary: ‘We left as black sheep and arrived home as the golden girls.’
Polgár’s battle against scepticism and sexism
Queen of Chess shows just how deep-rooted the scepticism towards female chess players was, even in the 1990s. For a long time, chess was strictly divided into men’s and women’s competitions. Women were not regarded as equal opponents simply because they were women. In archival footage, chess players dismiss women as intellectually and mentally weaker. Chess legends such as Bobby Fischer and Garry Kasparov made disparaging remarks. Polgár had to fight against their cringeworthy prejudices.
Bobby Fischer, who became world champion in 1972, dismissed women as ‘terrible chess players’ and claimed that they were not smart enough. Another chess player suggested that Polgár could only become a top player through luck. Even when Polgár won, her victories were not always taken seriously. Top player Viktor Korchnoi said after losing a game to her: ‘She can only beat me if I’m not interested in playing. And subconsciously I wasn’t interested today.’ Equally telling are the contemporary newspaper headlines woven into the documentary, such as ‘When the weaker sex isn’t so weak’ and ‘Polgar Pushes a Fist Through Chess’s Glass Ceiling’. As Polgár herself puts it, she had to ‘prove herself ten times harder’ than she would have had she been a man.
In 1994, Polgár played Garry Kasparov for the first time, a historic moment in which the world champion faced the world’s best female chess player for the first time. The documentary builds the tension compellingly towards a controversial incident in which Kasparov disregards an important chess rule (‘a move is a move’). Seventeen-year-old Judit responds: ‘Nobody expects the world champion to break the rules like this because he thinks that it’s much more embarrassing to lose against a girl.’ Eventually, Kasparov changed his tune: ‘We could say that she did something revolutionary. She proved that a female player could be a top competitor. That was something that many of us, frankly speaking, myself included, would not think was possible.’
'Queen of Chess' is now streaming on Netflix.
Eva Michiels is an art historian, editorial staff member at Waanders Publishers, editor-in-chief of Bulletin Kunsthistorici, and works at Parnassos Cultural Centre.
Opmerkingen