IMPOSTEURS EN BEDRIEGERS
Aline D’Haese trakteert ons als lezer op vele tot de verbeelding sprekende verhalen over vrouwen die de boel flink bedriegen. Door de eeuwen heen hebben zowel vrouwen als mannen anderen opgelicht, bedrogen en misleid. De verhalen van mannen zijn meer bekend dan die van de vrouwelijke bedriegers. Naast een zekere bewondering voelen slachtoffers vaak een gene om het bedrog wereldkundig te maken. Hoe hebben ze dit kunnen laten gebeuren? In Maskerade: filosofische perspectieven op vrouwelijke bedriegers gaat D’Haese op zoek naar wijsgerige antwoorden en onderbouwingen. Ze komt als vanzelf ook op maatschappelijke antwoorden. De vraag hoe het komt dat we meer bekend zijn met de oplichterijen door mannen, krijgt hetzelfde antwoord als de vraag hoe het komt dat we meer mannelijke helden kennen: ons patriarchale kader.
D’Haese geeft zelf in haar verantwoording al aan: het boek geeft geen volledige opsomming van alle vrouwelijke bedriegers, die zij consequent in haar boek ‘imposteurs’ noemt. Ze heeft gekozen voor voorbeelden die bij haar gekozen filosofische perspectieven passen. D’Haese kiest in plaats van het woord ‘bedrieger’ voor het woord ‘imposteur’. Iets dat ik in de traditie van de Vlaamse taal goed kan begrijpen, maar waar ik eerlijk gezegd als Nederlandse lezer toch aan moet wennen. Voor D’Haese dekt het woord ‘bedrieger’ niet de hele lading. Ze komt tot imposteur, omdat het via het Franse ‘imposteur’ en het Engelse ‘imposter’, het woord is afgeleid van het Latijnse imponere, dat niet alleen bedriegen betekent, maar tegelijkertijd de lading heeft ‘daarmee iemand te imponeren’. Gezien de voorbeelden en de onderbouwingen ben ik dat laatste wel met haar eens: imponerend is het zeker!
Laagje voor laagje schetst D’Haese het beeld van de vrouwelijke imposteur aan de hand van filosofische concepten als authenticiteit, taal, de morele grenzen van bedrog, waarheid, religie, emoties, empathie, kunst en geloofwaardigheid. Een sprekend voorbeeld is het verhaal over Rachel Dolezal, een vrouw die zich jarenlang voordeed als zwarte vrouw. Ze zette zich in voor de zwarte gemeenschap en leidde Black Lives Matter-manifestaties. Toen ze zelfs voorzitter werd van de plaatselijke National Association for the Advancement of Colored People hebben haar witte ouders haar publiekelijk ‘ontmaskerd’. Dolezal zelf is altijd blijven volhouden dat ze zichzelf identificeert als een zwarte vrouw. Als we gender en geslacht zien als iets dat niet in hokjes vastgezet is transgender, kun je je ook afvragen hoe dat zit met etniciteit. Dus of Dolezal kan zeggen dat ze zwart is, ondanks dat haar (voor)ouders wit zijn, transraciaal.
Jean Paul Sartre veronderstelt dat onze identiteit bepaald wordt door onze keuzes, die weer bepaald worden door onze gerichtheid op de wereld. We zijn, volgens hem, verantwoordelijke individuen die hun eigen leven vormgeven. In dat licht zou je ervoor kunnen pleiten dat Dolezal zelf kan ‘kiezen’ of ze een witte of een zwarte vrouw is. Erik Erikson spreekt van een synthetische identiteit als iemand zich ‘anders’ voordoet, dus als imposteur, als een verzet tegen de normen en waarden van de samenleving waarin (in dit geval) zij zich bevindt. Het individu heeft geen authentieke identiteit kunnen ontwikkelen en blijft dus in een constante verwarring over wie (in dit geval) zij is. Dit neemt niet weg dat de zwarte mensen in Dolezals omgeving zich voorgelogen voelden door iemand die niet hun historische pijn heeft gevoeld en hun cultuur en geschiedenis niet met zich meedraagt. Ze noemen haar een culturele aasgier. Sommigen gingen nog verder door transracialisme het toppunt van de witte privileges te noemen. De vraag is: ligt hier een morele grens en wat is waarheid en wat is een leugen?
Bij vrouwelijke bedriegers speelt, net zoals bij mannen, naast de sociale identiteit de taalvaardigheid een grote rol. Fraudeurs weten de juiste toon aan te slaan en de juiste taal te gebruiken om mensen geld afhandig te maken of onbeperkt hun gang te gaan met geld wegsluizen. Ze spelen, wat Wittgenstein noemt, een taalspel. De betekenis van je woorden hangt immers af van de context. Wat een oplichter bedoelt met ‘ik krijg binnenkort het geld en betaal je terug’ is wellicht heel wat anders dan de opgelichte interpreteert. De voorbeeldverhalen zullen de lezer vermaken en tegelijkertijd het gevoel oproepen liefst zelf geen imposteur tegen het lijf te lopen.
Blijft de vraag nog staan hoe het komt dat we wel de verhalen van mannelijke bedriegers kennen, zoals die van Victor Lustig die twee keer de Eiffeltoren verkocht of het bovengenoemde recente voorbeeld van de Gold Medal for Philology, en niet zoveel verhalen van vrouwen.
Het antwoord vindt D’Haese toch in het patriarchaat. Het patriarchaat vormt een voedingsbodem voor de vrouwelijke bedrieger aangezien zij makkelijk geloofd zal worden. De vrouw wordt vanuit historisch oogpunt namelijk moreel zuiver en sociaal gezien ondergeschikt en kwetsbaar. Het handelen van de bedriegsters vormen een breuk met de verwachting dat een vrouw altijd eerlijk en zorgzaam is. Juist die positie vormt een prachtige maskering. De vrouwelijke imposteurs gebruiken deze clichés als masker. De vrouwen treden dus als het ware ‘gemaskerd’ op, in navolging van de uitspraak van Descartes in 1619 ‘Larvatus prodeo. Ik treed gemaskerd op’. D’Haese gaat daarbij nog een stap verder door te schrijven dat ook de schrijver en de lezer een masker dragen: ze nemen beide deel aan ‘het spel van schijn en betekenis’. Lezen is geen onthulling van de waarheid. Het is alleen maar een poging om de waarheid die verborgen zit achter te taal te proberen te begrijpen!
'Maskerade: filosofische perspectieven op vrouwelijke bedriegers' (9789024475469 - Paperback €24,90) is beschikbaar in de boekwinkel of direct te bestellen bij Uitgeverij Boom.
Astrid Lindenburg is filosofisch denker en schrijver van fictieromans. Daarnaast heeft ze korte verhalen gepubliceerd en artikelen in onderwijsvakbladen. Als feministe van het eerste uur heeft ze zich hard gemaakt voor gelijke rechten voor vrouwen: vrouwenhuizen, Women’s marches en Dolle Mina.
- ENGLISH BELOW -
Aline D’Haese treats us, as readers, to many imaginative and evocative stories about women who engage in some serious deception. Throughout the centuries, both women and men have conned, deceived, and misled others. The stories of men are better known than those of female deceivers. Alongside a certain admiration, victims often feel a sense of shame about making the deception known to the world. How could they have let this happen? In Maskerade: filosofische perspectieven op vrouwelijke bedriegers (English: Masquerade: Philosophical Perspectives on Female Impostors) D’Haese searches for philosophical answers and foundations. Inevitably, she also arrives at societal answers. The question of why we are more familiar with fraud perpetrated by men receives the same answer as the question of why we know more male heroes: our patriarchal framework.
D’Haese herself states in her justification that the book does not provide a complete list of all female deceivers, whom she consistently calls ‘imposteurs’ throughout the book. She has chosen examples that fit the philosophical perspectives she has selected. Rather than the word ‘bedrieger’ (deceiver), D’Haese chooses the word ‘imposteur’. This is something I can readily understand within the tradition of the Flemish language, but which, as a Dutch reader, I admittedly have to get used to. For D’Haese, the word ‘bedrieger’ does not capture the full meaning. She arrives at imposteur because, through the French imposteur and the English imposter, the word derives from the Latin imponere, which means not only to deceive, but also carries the sense of ‘thereby impressing someone’. Given the examples and arguments, I agree with her on that latter point: impressive they certainly are!
Layer by layer, D’Haese sketches a portrait of the female impostor through philosophical concepts such as authenticity, language, the moral boundaries of deception, truth, religion, emotions, empathy, art, and credibility. One striking example is the story of Rachel Dolezal, a woman who for years presented herself as a Black woman. She campaigned on behalf of the Black community and led Black Lives Matter demonstrations. When she even became president of the local chapter of the National Association for the Advancement of Colored People, her white parents publicly ‘unmasked’ her. Dolezal herself has always maintained that she identifies as a Black woman. If we see gender and sex as something that is not fixed into rigid categories—as with transgender identity—you can also ask how this applies to ethnicity. In other words, can Dolezal say that she is Black despite having white parents and ancestors? This raises the question of transracial identity.
Jean-Paul Sartre assumes that our identity is determined by our choices, which in turn are determined by our orientation toward the world. According to him, we are responsible individuals who shape our own lives. In that light, one could argue that Dolezal herself can ‘choose’ whether she is a white or a Black woman. Erik Erikson speaks of a synthetic identity when someone presents themselves as ‘different’, in other words as an impostor, as a form of resistance to the norms and values of the society in which—in this case—she finds herself. The individual has been unable to develop an authentic identity and therefore remains in a constant state of confusion about who she is.
This does not change the fact that the Black people around Dolezal felt deceived by someone who had not experienced their historical pain and did not carry their culture and history with her. They called her a cultural vulture. Some went even further, calling transracialism the ultimate expression of white privilege. The question is: is there a moral boundary here, and what is truth and what is a lie?
Among female deceivers, just as among men, linguistic ability plays a major role alongside social identity. Fraudsters know how to strike the right tone and use the right language to get money out of people or to continue siphoning off money without restriction. They engage in what Wittgenstein calls a language game. After all, the meaning of your words depends on the context. What a con artist means by ‘I’ll have the money soon and I’ll pay you back’ may be quite different from how the person being conned interprets it. The stories used as examples will entertain the reader while simultaneously prompting the feeling that they would rather not encounter an impostor themselves.
The question remains: why do we know the stories of male deceivers, such as Victor Lustig, who sold the Eiffel Tower twice, or the aforementioned recent example of the Gold Medal for Philology, yet know far fewer stories about women?
D’Haese ultimately finds the answer in patriarchy. Patriarchy provides fertile ground for the female deceiver because she will easily be believed. From a historical perspective, women have been regarded as morally pure and, socially, as subordinate and vulnerable. The actions of female deceivers therefore constitute a break with the expectation that a woman is always honest and caring. It is precisely this position that provides a perfect disguise.
Female impostors use these clichés as a mask. In a sense, the women therefore operate ‘masked’, echoing Descartes’ statement from 1619: Larvatus prodeo. I proceed masked. D’Haese takes this one step further by writing that the writer and the reader also wear a mask: both participate in ‘the game of appearance and meaning’. Reading is not a revelation of the truth. It is merely an attempt to understand the truth hidden behind language.
'Maskerade: filosofische perspectieven op vrouwelijke bedriegers' (9789024475469 - Paperback €24,90) is available in bookstores or online at Uitgeverij Boom.
Astrid Lindenburg is a philosophical thinker and writer of fiction novels. She has also published short stories and articles in educational journals. As a feminist from the very beginning, she has fought hard for equal rights for women: women's shelters, Women's marches and Dolle Mina.
Opmerkingen