DENKEN ALS VERZET

Alicja Gescinska © Stephan Vanfleteren

In Vrouwen in duistere tijden portretteert filosofe en schrijfster Alicja Gescinska tien vrouwelijke denkers die leefden en dachten onder extreme historische omstandigheden. Gescinska, geboren in Polen en opgegroeid in België, staat bekend om haar werk over vrijheid en verantwoordelijkheid. In dit boek onderzoekt ze hoe vrouwen als Hannah Arendt, Simone Weil en Etty Hillesum hun innerlijke vrijheid wisten te bewaren in tijden van totalitarisme, oorlog of vervolging. In een reeks essayistische portretten laat ze zien hoe leven en denken bij deze vrouwen onlosmakelijk met verzet verbonden waren, en waarom hun ideeën ook nu nog relevant zijn. 

Etty Hillesum

Door vrouwelijke denkers centraal te stellen, herstelt Gescinska een historische onrechtvaardigheid. Eeuwenlang werd de filosofie gedomineerd door mannelijke stemmen, terwijl vrouwelijke denkers structureel werden gemarginaliseerd of vergeten. Pogingen om vrouwen alsnog een plaats te geven in de filosofische canon, verlopen tot op heden moeizaam. Gescinska past er echter voor deze vrouwen als slachtoffers neer te zetten. In interviews benadrukt ze dat haar boek voortkomt uit een langdurige intellectuele verwantschap: "Vrouwen in duistere tijden is het resultaat van zo’n twintig jaar ‘gesprekken’ met vrouwelijke filosofen uit de twintigste eeuw.” 

Anna Achmatova

Omdat Gescinska zichzelf expliciet als deelnemer aan dat gesprek positioneert, heeft het boek een open, onderzoekende en betrokken toon. Ze laat zien hoe belangrijk herkenning en identificatie zijn, zeker voor vrouwen die zich lange tijd niet gerepresenteerd zagen in de filosofische traditie. Gescinska is de filosofiedocent die ik zelf graag had gehad op de middelbare school: ze weet historische context, levensverhalen en gedachtegoed zo helder te verbinden dat complexe ideeën toegankelijk worden zonder diepgang te verliezen. Veelzeggend is het dat ik een aantal vrouwen in het boek wel al kende, maar anderen totaal niet. Zo ben ik als historicus goed bekend met de dagboeken van Etty Hillesum, maar ik had geen idee wie Anna Achmatova en Judith Shklar zijn. Gek eigenlijk, want vooral Shklar heeft heel relevante punten gemaakt. Zo stelt zij dat de liberale politiek  te weinig oog heeft voor het verleden. Wie het verleden bestudeert, stelde zij, begrijpt de menselijke natuur beter en zal die niet rooskleuriger maken dan die is.  

Judith Shklar

Een impliciet feministisch uitgangspunt in het boek is Gescinska’s opvatting van denken als een vorm van handelen. Denken is hier nadrukkelijk niet geïsoleerde academische activiteit. Een aantal denkers in Vrouwen in duistere tijden leefde onder regimes waarin spreken gevaarlijk was en openlijk verzet levensbedreigend kon zijn, zeker voor vrouwen. Daarnaast kregen de vrouwen vaak weinig erkenning voor hun werk. Wat overbleef, was de innerlijke dialoog: veilig en vrij in je eigen hoofd reflecteren, oordelen en onderzoeken waar je staat. Traditionele, vaak masculien gecodeerde ideeën over macht benadrukken zichtbaarheid en daadkracht. Gescinska laat zien hoe innerlijke trouw en weigeren mee te doen aan het kwaad, óók politieke betekenis hebben. Denken wordt zo een stille vorm van verzet: een manier om je eigen plek in de wereld te bepalen, los van hoe anderen je zien of beoordelen. 

Hannah Arendt

Van alle portretten vond ik dat van Hannah Arendt het meest overtuigend. Vooral omdat haar

denken sterk resoneert met dat van Gescinska zelf. Beiden benadrukken het belang van zelfstandig oordelen. Arendt en Gescinska waarschuwen voor gedachteloosheid. Wat opvalt is dat Gescinska Arendt niet als heilige beschrijft. Ze schuwt de controverses niet en laat ook haar eenzaamheid en koppigheid zien. Dat maakt haar boek boeiend: Arendt mag, net als Weil en Martha Gellhorn, complex, feilbaar en menselijk zijn. Mede daardoor zijn de levensverhalen die Gescinska ons voorschotelt relevant voor vrouwen van nu. In een tijd van een zichtbare backlash tegen het feminisme, herinnert ze ons eraan dat morele verantwoordelijkheid niet kan worden uitbesteed, dat we ons telkens opnieuw tot de werkelijkheid moeten verhouden en ons moeten uitspreken. We kunnen ons geen luiheid van de geest veroorloven, zo houden Arendt en Gescinska ons voor.  

Martha Gellhorn

Juist omdat Gescinska zo integer en zorgvuldig te werk gaat, steekt het dat Joost de Vries, schrijver en chef van het boekenkatern van de Volkskrant, in een essay over Ernest Hemingway en Martha Gellhorn van Vrouwen in duistere tijden een karikatuur maakt. De Vries verwijt Gescinska sjabloondenken: ze zou Gellhorn ten onrechte als slachtoffer afschilderen en Hemingway als toxische dader.  De Vries schetst op zijn beurt een simplistisch beeld van Gellhorn door zich gedetailleerd uit te weiden over haar uiterlijk, terwijl hij haar literaire prestaties inhoudelijk niet bespreekt. Deze framing, Gellhorn als een soort femme fatale waar Hemingway zich niet tegen kon verweren, is een oude reflex waar we kennelijk nog niet vanaf zijn. Dit bewijst dat boeken waarin vrouwen wel serieus worden genomen als schrijvers en filosofen hard nodig zijn.  

Simone Weil

In Vrouwen in duistere tijden komt Gescinska’s eigen autonomie  goed tot uiting in haar omgang

met de vrouwelijke denkers. Ze is eerlijk over waar zij hen niet kan volgen en welke ideeën haar minder aanspreken. Zo begreep ik het gedachtegoed van Simone Weil beter na het lezen van het hoofdstuk over haar. Gescinska weet scherp het kaf van het koren te scheiden en brengt de kern van Weils denken helder over. Daarnaast brengt ze de denkers met elkaar in verband. Hannah Arendt komt bijvoorbeeld uitgebreid ter sprake in het hoofdstuk over Rosa Luxemburg. In een overtuigende passage laat Gescinska zien waarom Arendt bewondering had voor Luxemburg. Ondanks hun verschillen, herkende Arendt bij Luxemburg een vergelijkbare levenshouding: ze waren allebei mondige  en kritische denkers. Het raakte me om te lezen hoe zij er vaak alleen voor stonden en hoeveel moed dit van ze vergde. Ze werden gedwongen te vertrouwen op hun eigen verstand en, zoals Luxemburg het zei, hun ellebogen. Ze combineerden een sterk rechtvaardigheidsgevoel met liefde voor de wereld, amor mundi, gekoppeld aan een diep verlangen naar vrijheid.  

Sterk aan Gescinska’s aanpak is hoe ze de ideeën van deze vrouwen toegankelijk maakt, kritisch blijft en hun originaliteit en eigenheid benadrukt. Tegelijk wordt meer dan eens duidelijk welke prijs vrouwen voor dat denken soms moeten betalen. Vrouwen in duistere tijden nodigt uit om zelf na te denken: niet als een luxe, maar als een morele verantwoordelijkheid.  

Vrouwen in duistere tijden: tien denkers van blijvende betekenis van Alicja Gescinska (9789403133843 paperback €29,99) is nu verkrijgbaar in de boekwinkel of direct te bestellen bij De Bezige Bij.

---

Marjonne Maan is historicus leraar en schrijver. Ze schrijft en geeft lezingen over het beladen oorlogsverleden van haar familie, daderschap en onderwijs. Ze is gastschrijver voor het Historical Women Project

---

 - ENGLISH BELOW -

Alicja Gescinska © Stephan Vanfleteren

What does it mean to think autonomous at a time when freedom is under pressure? In Vrouwen in duistere tijden (Women in Dark Times), Alicja Gescinska explores how female thinkers such as Simone Weil and Etty Hillesum managed to preserve moral courage under extreme circumstances. This review approaches the book from a feminist perspective: reflecting on thinking as a form of resistance, representation within philosophy, and why women thinkers like Hannah Arendt and Rosa Luxemburg remain so relevant today. 

Etty Hillesum

In Women in Dark Times, philosopher and writer Alicja Gescinska portrays ten female thinkers who lived and thought under extreme historical circumstances. Gescinska, born in Poland and raised in Belgium, is known for her work on freedom and responsibility. In this book, she explores how women such as Hannah Arendt, Simone Weil, and Etty Hillesum managed to preserve their inner freedom in times of totalitarianism, war, or persecution. Through a series of essayistic portraits, she shows how life and thought were inextricably intertwined with resistance for these women, and why their ideas remain relevant today. By placing female thinkers at the center, Gescinska seeks to correct a historical injustice. For centuries, philosophy was dominated by male voices, while female thinkers were structurally marginalized or forgotten. Efforts to grant women a place in the philosophical canon have, to this day, met with resistance. Gescinska, however, resists portraying these women as victims. In interviews, she emphasizes that her book emerged from a long-standing intellectual affinity: “Women in Dark Times is the result of some twenty years of ‘conversations’ with female philosophers of the twentieth century.” 

Anna Achmatova

Because Gescinska does not place herself above her subject matter but explicitly positions

herself as a participant in that conversation, the book has an open, inquisitive, and engaged tone. She shows how important recognition and identification are, especially for women who for a long time did not see themselves represented in the philosophical tradition. Gescinska is the philosophy teacher I wish I had had in secondary school: she knows how to connect historical context, life stories, and ideas with such clarity that complex concepts become accessible without losing depth. It is telling that while I was already familiar with some of the women in the book, others were entirely new to me. As a historian, I am well acquainted with the diaries of Etty Hillesum, but I had no idea who Anna Akhmatova and Judith Shklar were. Strange, really, especially since Shklar made highly relevant points According to her, liberalism paid too little attention to the past. Those who study the past, she argued, understand human nature better and will not portray it as more rosy than it truly is. 

Judith Shklar

An implicit feminist premise of the book is Gescinska’s conception of thinking as a form of action, as a way of engaging practically with the world. Thinking here is emphatically not primarily an academic activity. Some of the thinkers in Women in Dark Times lived under regimes in which speaking was dangerous and open resistance could be life-threatening, especially for women. Moreover, they often received little recognition for their work. What remained was the inner dialogue: reflecting, judging, and examining one’s position safely and freely within one’s own mind. Traditional, often masculinely coded ideas of power emphasize visibility and decisiveness. Gescinska shows how inner integrity and the refusal to participate in evil also carry political significance. Thinking thus becomes a quiet form of resistance: a way of determining one’s place in the world, independent of how others see or judge you. 

Hannah Arendt

Of all the portraits, I found that of Hannah Arendt the most compelling, particularly because

her thinking strongly resonates with Gescinska’s own. Both emphasize the importance of independent judgment. Arendt and Gescinska warn against thoughtlessness and stress the moral responsibility of the individual, especially in dark times. What stands out is that Gescinska does not portray Arendt as a saint. She does not shy away from controversy and also shows Arendt’s loneliness and stubbornness. This is what makes this book as a whole  so interesting: Arendt but als Weil en Martha Gellhorn, are allowed to be complex, fallible, and human. Precisely because of this, the book is relevant to women today. In a time of political tensions and a visible backlash against feminism, Arendt reminds us that moral responsibility cannot be outsourced and that we must continually re-engage with reality. We cannot afford laziness of mind, she warns us. And we have to speak out.  

Martha Gellhorn

Precisely because Gescinska proceeds with such integrity and care, it is jarring that Joost de Vries, writer and editor of the Volkskrant books supplement, caricatures Women in Dark Times in an essay on Ernest Hemingway and Martha Gellhorn. De Vries accuses Gescinska of stereotyped thinking: he claims she wrongly portrays Gellhorn as a victim and Hemingway as a toxic perpetrator. Yet in his essay, De Vries himself presents a simplistic image of Gellhorn by dwelling in detail on her appearance while failing to engage substantively with her literary achievements. This framing, Gellhorn as a kind of femme fatale to whom Hemingway could not possibly resist, is an old reflex we have apparently not yet outgrown. It demonstrates that books in which women are taken seriously as writers and philosophers remain urgently needed. 

Looking at Women in Dark Times, Gescinska’s own autonomy also becomes evident in how she engages with other thinkers. She is honest about where she cannot follow them and which ideas resonate less with her. For instance, I came to understand Simone Weil’s ideas better after reading the chapter devoted to her. Gescinska skillfully separates the wheat from the chaff and conveys the core of Weil’s thinking with clarity. 

In addition, she draws connections between the thinkers. Hannah Arendt, for example,

Simone Weil

features prominently in the chapter on Rosa Luxemburg. In a persuasive passage, Gescinska shows why Arendt admired Luxemburg. Despite their differences, Arendt recognized in Luxemburg a similar stance toward life: both were outspoken and critical thinkers. I was moved by reading how often they stood alone and how much courage this demanded of them. They were forced to rely on their own intellect and, as Luxemburg put it, their elbows. Both combined a strong sense of justice with a love of the world, amor mund, linked to a deep longing for freedom. 

One of the strengths of Gescinska’s approach lies in how she analyzes the ideas of these women in an accessible way, remains critical, and emphasizes their originality and individuality. At the same time, it becomes painfully clear what price they paid for their thinking. Women in Dark Times invites the reader to think for themselves: not as a luxury, but as a moral responsibility. 

Vrouwen in duistere tijden: tien denkers van blijvende betekenis by Alicja Gescinska (9789403133843 paperback €29,99) is available now in bookstores or via its publisher De Bezige Bij.

---

Marjonne Maan is a historian, teacher, and writer. She writes and gives lectures about her family's traumatic wartime past, her perpetration, and her education. She is a guest writer for the Historical Women's Project.